ChrisLebeau

Chris Lebeau

Luisteraars,

Hebt u dat nu ook? De gewoonte om overlijdensberichten uitvoerig te lezen.

Elke dag een grote stapel kranten. Soms ontbreekt de tijd om daar in te duiken. Gauw, gauw, gaan de ogen over de kolommen. De koppen lezen en hier en daar een artikel. Maar dan: de bladzijde met familieberichten – en vooral: de overlijdensadvertenties. Daar neem ik de tijd voor. Ik lees ze, ook als de overledene, met de naam vet gedrukt, mij niets zegt. Uit een paar regels probeer ik iets op te maken over het leven dat zijn einde gevonden heeft.

Geen opwekkende literatuur? Valt wel mee. Als troost de kleine advertenties die op de pagina familieberichten voorop lopen. Er wordt weer flink wat gehuwd, een enkele keer een verlovingsadvertentie en dan de geboorten. De teksten daarvoor zijn weinig fantasievol, maar met een positieve toonzetting. Veel uitroeptekens. "Hoera!" lees ik ergens. "We zijn gelukkig…" "Met vreugde geven wij kennis." Ja, allicht, met vreugde, anders zou je zo'n advertentie toch niet laten plaatsen?

Hoewel…

Laten we de Werkmansbode van juni 1878 er eens bij nemen. Misschien hebt u die al in de blauwe bak van het oud papier gestopt. Daarom lees ik even voor:

Wij ondergeteekenden geven door dezen met leedwezen te kennen, dat ons op den 25en Mei '78 een Broeder is geboren onder den naam van JORIS JOHANNES CHRISTIAAN, verder betreuren wij alle de geboorte van dat kind, om reden dat wij door onze ouders verplicht zullen worden weer elk één gedeelte van onze voeding, kleeding en dekking te moeten missen. En dat is zeker en gewis, Dat de gebooorte van dat vierde kind Voor onze ouders Meer vloek dan zegen is. Uit aller naam mijner bedroefde Broeder en Zusters noemen wij ons, J.C. Lebeau Snr H.C. Lebeau G. Lebeau.

Taalkundig geen meesterwerk, maar het sarcasme is overduidelijk.Van veel vreugde is hier geen sprake. Dat klopt. Toevallig weten we iets meer van dit gezin. Vader was een overtuigd socialist, die het zich door zijn militante opstelling tegenover werkgevers, niet gemakkelijk maakte. Die overtuiging, gecombineerd met een opvliegend karakter, leidde er toe dat hij geregeld van werk moest veranderen en vaak werkloos was. Bittere armoede. Dan, als troost, - en veroorzaker van nog meer ellende – de drank. Zo zijn er veel gezinnen geweest in die tijd. De boreling die in die merkwaardige advertentie werd aangekondigd heet Chris Lebeau.

Chris Lebeau bleek al op de lagere school aanleg te hebben voor tekenen. Ondanks alle problemen en geldzorgen thuis lukte het hem een volwaardige artistieke scholing te krijgen. Zo werd hij, wat wij tegenwoordig zouden noemen, een multitalent. Chris volgde zijn vader in diens revolutionaire ideeën over desamenleving.

In de eerste helft van de vorige eeuw was het gebruikelijk dat kunstenaars hun talenten inzetten op vele terreinen. Zo werd Lebeau niet alleen schilder en tekenaar, maar hield hij zich bezig met damast, batikken, theaterdecors, grafische ontwerpen, glas in lood, wandschilderingen, boekbandontwerpen.Voor de glasfabriek Leerdam maakte hij vele ontwerpen. Voor de boeken van kapitalisten maakte hij fijnzinnige Ex Librissen. Kunstnijverheid was voor hem niet ondergeschikt aan de vrije kunsten.

Misschien heeft u wel eens een werk van deze kunstenaar in handen gehad, of bent u de bezitter er van. Lebeau ontwierp in de jaren twintig een van de bekendste en meest geslaagde postzegels van Nederland: de vliegende duif. U bent die zegel vast wel eens tegen gekomen, bij het opruimen van oude brieven die nog in een enveloppe zaten.

Lebeau was een moeilijk mens, voor anderen, maar vooral voor zichzelf. Zijn leven lang was hij vegetariër en geheelonthouder, hij rookte niet en dronk geen koffie en thee. Als docent was hij streng. Hij verbood zijn leerlingen het gebruik van stuf. Hij liet hen met Oost-Indische inkt op ivoorkarton tekenen. Dat betekent dat iedere lijn direct goed moet zijn. Als geheelonthouder was hij niet bereid voor de glasfabriek wijnglazen te ontwerpen. Als republikein weigerde hij postzegels van hogere waarden te ontwerpen, omdat daarop het portret van de koningin is afgebeeld. De ironie wilde dat in 1940, toen de Duitse bezetter het gebruik van postzegels met een afbeelding van de koningin verbood, zijn ontwerp voor de lagere waarden, de vliegende duif, gepromoveerd werd tot het beeld voor de gehele serie, inclusief de hoge waarden.

Lebeau was in de jaren dertig al een overtuigd antifascist. Even fel was hij tegen de Duitse bezetter Vanzelfsprekend kwam hij in het verzet. Met zijn ambachtelijke kennis van druktechnieken werd hij een expert in het vervalsen van persoonsbewijzen. Toen hij tegen de lamp liep werd hem amnestie voorgespiegeld, mits hij beloofde zich van verder illegale activiteiten te onthouden. Lebeau weigerde en werd mei 1944 op transport naar het concentratiekamp Dachau gesteld.

Ook in het concentratiekamp werkte hij nog als tekenaar. Niet als zovelen anderen is hij in het kamp vermoord. Zijn doodsoorzaak was uitputting, een natuurlijke dood. Hij weigerde elk voedsel waarvan hij vreesde dat het niet in overeenstemming was met zijn vegetarische principes. De dubieuze kampsoep, vaak het enige voedsel, at hij niet.

Chris Lebeau. Een ongewone geboorte-advertentie. Een natuurlijke dood. Dachau, april 1945.

9 september 2006