Het zwijgen der Sirenen

Luisteraars,

een redacteur van een dagblad wil van telefoonmaatschappij veranderen. Wat een voordelen heeft die vrije markt toch. Vroeger had je alleen de P.T.T. Die was monopolist.Of die het nu goed deed of niet, als je telefoon wilde hebben zat je aan ze vast. Maar als je nu niet tevreden bent dan stap je gewoon over van bedrijf A naar bedrijf B. Dat deed die redacteur ook, want hij had mot met A. Dus naar B.

Dacht die redacteur. Die overstap bleek veel gecompliceerder dan hij zich voorgesteld had. Alle complicaties bij de transfer leidden er toe dat hij een poosje zonder telefoon kwam te zitten. Zoiets overkomt ons allemaal wel eens. We zeggen dan misschien wel iets lelijks, maar zwijgen maar weer als de nieuwe aansluiting er is. Als je redacteur bent van een vooraanstaande krant leg je er niet zo gemakkelijk bij neer. Dan heb je de mogelijkheid om het bedrijf, waar je mee in de clinch lag, eens te kijk te zetten.

In een zogenaamde cólumn reageerde de in publicistisch opzicht bevoorrechte telefoonklant zijn chagrijn af. Ik moet nog even in het normen en waarden-boek van Balkenende kijken of het wel netjes is van je speciale positie gebruik te maken. Maar vooruit, de redacteur had stoom afgeblazen en deed dat zonder een lelijk woord te gebruiken. Alleen als hij verslag doet van de moeizame bureaucratische regels van het bedrijf, verzucht hij Kafka, Kafka.

Kafka, geen nieuw scheldwoord, maar de naam van een Duitstalige schrijver uit Praag in het begin van de vorige eeuw. Hoewel Franz Kafka maar 41 jaar werd – hij stierf aan tuberculose – liet hij een omvangrijk oeuvre na. Daaruit is het beroemdste boek Het Proces, een beangstigend verhaal over iemand die vervolgd wordt voor een vergrijp, waarvan hij zich niet bewust is. Het hele proces, waarvan hij de hoofdpersoon is, speelt zich af terwijl hij niet begrijpt wat er gebeurt en waarom. Aan die onmogelijke situatie heeft het werk van Kafka zijn bekendheid te danken. Zo kan de naam van de auteur als een soort verwensing worden gebruikt door een krantenman die niet helemaal gelukkig is met de zegeningen van de vrije markt.

Kenmerk van de verhalen van Kafka is steeds de onverwachte wending, soms op het surrealistische af. Wie opziet tegen het lezen van een complete roman en toch wel eens wil weten waarvoor de naam van Kafka staat kan een van zijn verhalen nemen. Voorbeeld: Het Zwijgen van de Sirenen. Anderhalve bladzijde heeft Kafka nodig om het verhaal van Odysseus en de sirenen op zijn manier na te vertellen. Het verhaal van Homerus over Odysseus, die over de Middellandse Zee zwerft op weg naar huis na de strijd om Troje, is wel bekend. Odysseus moet vele beproevingen doorstaan voordat hij weer thuis is bij vrouw en zoon. Eén van de beproevingen is het aanhoren van het gezang van de sirenen. Door het prachtige gezang van deze dames vergeten de langsvarende zeelui op de kliffen in het water te letten, waardoor boten schipbreuk leiden en opvarenden verdrinken. De list die Odysseus verzint is dat hij zijn vrienden aan boord de oren dicht laat stoppen met was, zodat ze niet door het verlokkende gezang van de sirenen worden afgeleid. Zelf is Odysseus wel nieuwsgierig naar dat gezang. Om geen risico te lopen laat hij zich vastbinden aan de mast. Zo is hij de enige mens die het gezang van de sirene heeft gehoord en het heeft overleefd. Denk u daar eens aan als op 7 mei de sirenen weer eens zingen.

Het verhaal van Kafka wijkt af van het oorspronkelijke van Homerus. Bij Kafka smeert de held ook zijn eigen oren in met was. Hij verwacht dat de klanken daar wel zullen doordringen. De sirenen hebben het in de gaten. Nu zetten ze een nog erger wapen in, namelijk hun zwijgen. Terwijl iedereen verwacht dat ze hun schone gezang zullen aanheffen, bewegen ze alleen hun mond.

Odysseus ziet het bewegen van de monden, hij denkt dat hij iets hoort, maar het is nog erger dan Dolly Parton, want zelfs een bandje loopt niet mee. Zo wordt de slimme Odysseus voor de gek gehouden. Even denk je dat je het wel gehad hebt. Maar dan komt Kafka nog met een andere mogelijkheid. Odysseus is zo slim dat hij doet alsof hij iets gehoord heeft en zo weet hij de sirenen van hun stuk te brengen. Op die manier lukt het Odysseus zelfs de godin van het noodlot te verschalken. Maar dat is niet zeker, want de laatste zin van het verhaal begint met wellicht.

Zo laat Kafka in anderhalve bladzijde de lezer in verwarring achter. Dat is nog eens iets anders dan je druk maken omdat een telefoontje dat het even niet doet.

21 april 2007