Met nieuwe ogen

Het Rijksmuseum is qua bezoekers wel wat gewend. Op gezette tijden organiseert het tentoonstellingen die mensen uit alle delen van de wereld naar Amsterdam lokken. Met de expositie Vermeer is het niet anders. Er waren nota bene 450.000 kaartjes gedrukt. Lang niet genoeg, zoals bleek. In drie dagen was er geen kaartje meer te krijgen. Er restte het museum dan ook weinig anders dan tickets bij te drukken. Kijk, dan noemen we nou een schot in de roos.

Volgens de museumdirecteur,Taco Dibbits, zijn er zelfs bezoekers uit Australië komen vliegen om het verfwerk van Johannes Vermeer (1632 -1675) te bekijken. Het zal wel. Maar gezien de afstand van down under naar hier, zullen die kunstliefhebbers er wel meteen een familiebezoek van hebben gemaakt. Waarschijnlijk ook nog vóór de overstromingen in die regio. Kwestie van het nuttige met het aangename verenigen.

Jullie vragen je misschien af, waarom ik met een tentoonstelling van schilderijen van Vermeer op de proppen kom. Nou, eenvoudig omdat het een unieke belevenis is. Nooit eerder zijn alle werken van deze kunstenaar samen geëxposeerd. Dat het nu wel gebeurt – daar mogen we volgens mij best apetrots op zijn. Deste meer omdat Taco Dibbits uitpakt in een tijd die bol staat van de ellende. Een opkikker in donkere dagen is natuurlijk nooit weg. Dibbits zei in dit verband “Het lijkt wel een stormloop op kaartjes voor een popconcert.” Hoor je het eens van een ander.

In dit verband schoot mij een naïeve gedachte te binnen. Hoe fantastisch zou het zijn wanneer ons Streekmuseum Krimpenerwaard eens een kaskraker uit de polder zou kunnen exposeren. Maar dat zit er even niet in. Leuke dagdromerij. Intussen vraag ik me af : Wat verwachten al die mensen die de mazzel hebben dat ze een ticket voor Vermeer op de kop tikten, eigenlijk aan te treffen?

Wat doet het werk van de jong gestorven zeventiende eeuwse schilder de jachtige mens anno 2023 ? Goed, het is voor het eerst dat al zijn werkstukken worden tentoongesteld. Ook die uit particulier bezit, die helemaal nooit te zien zijn. Maar verklaart dat nou die reusachtige toeloop?

Nieuwsgierig als ik ben neem ik er mijn meer dan voortreffelijke kunstgeschiedenis bij. The Story of Art van E.A. Gombrich, achttiende druk uit 2000. Beter dan dat vind je nauwelijks. Ik laat even de grootmeester aan het woord met zijn mening over de 17-eeuws schilderkunst. Hij wijst erop dat de waarde van een kunstwerk – maakt niet uit wat, schilderij, muziekstuk, lied – niet van het onderwerp afhangt. Een belachelijke tekst kan heel goed deel uitmaken van een geslaagde muzikale compositie. En een truttig huis-tuin-en-keuken-onderwerp wordt mogelijk door het genie van de schilder een meesterwerk. Zie De keukenmeid, beter bekend als Het melkmeisje.

“ Bij Vermeer heeft het schilderen het laatste spoor van 'amusante illustratie' verloren. Zijn stukken zijn feitelijk stillevens van menselijke wezens. Het is moeilijk om vast te stellen wat zo'n eenvoudig stuk tot een meesterwerk maakt. Maar iedereen die het geluk heeft gehad het origineel te zien, zal het met me eens zijn dat het veel van een wonder heeft. “

De truc, als ik het zo mag noemen, zit 'm in Vermeers vermogen heel precies weefsels, kleuren en vormen weer te geven. En dat zonder dat het stuk de indruk wekt dat het moeizaam is bewerkt. Het komt erop neer dat Vermeer ons zelfs het simpelste tafereeltje als het ware met nieuwe ogen laat zien.

Wanneer je er zo naar staat te kijken, krijg je allicht het gevoel dat er iets bijzonders gebeurt. Dat overkwam mij in elk geval. Waarbij ik eerlijk moet zeggen, dat ik een aantal Vermeers niet déze keer, maar eerder kon bekijken.

Het spektakel in het Rijksmuseum voltrekt zich intussen in een wereld die door ongekende rampen wordt geteisterd. Oorlog in Oekraïne, overstromingen in Nieuw-Zeeland en Amerika en een soort Armageddon (vernietiging) in Turkije en Syrië. Het is moeilijk, zo niet onmogelijk, te negeren wat er op onze steenklomp in de ruimte allemaal gebeurt.

Een min of meer bijbelvaste kennis vertrouwde mij een dezer dagen toe dat hij ervan uitgaat dat de planeet Aarde – geholpen door zijn belangrijkste bewoner De Mens – is begonnen aan zijn totale vernietiging. Volgens het scenario dat in de Bijbel wordt beschreven. Wie niks met het Heilige Boek der christenen heeft, kan hier ook niks mee. Wat niet wegneemt dat Poetin en Zelensky er alles aan doen ons aller habitat naar de gallemiezen te helpen.

Terug naar de Heilige Hallen van het Rijksmuseum met zijn schat aan Vermeers schilderijen. Ook al is het maar een kleine verzameling, als bezoeker krijgen we een kijkje in een andere wereld dan de onze. Met een beetje fantasie horen we als het ware door de olieverf heen een stem uit het verleden. Alsof iemand ons waarschuwend toeroept. “ Jullie hebben het zelf in de hand of je de planeet redt of in kleine stukken de huiveringwekkende eeuwigheid in jaagt.” Onwillekeurig krijg ik het gevoel dat ik Vermeer hoor.

Een plezierig weekend.
18 februari 2023
Bert van Oosterhout