Geschiedenis is Hot

Geschiedenis is hot. Vooral als ze op televisie wordt verteld. En dat gebeurt steeds vaker. Historie op tv is nagenoeg een aparte categorie geworden. Dat kon gebeuren, mede door de ontdekking van beelden en documenten die soms tientallen jaren verborgen bleven. Wanneer ze dan toch worden ontdekt moet dikwijls het verhaal van de geschiedenis worden gecorrigeerd. Een sprekend voorbeeld hiervan is de Nederlandse koloniale historie in Indonesië en Suriname.

In dit verband herinner ik me een gesprek met wijlen mijn oudste broer. Hij was indertijd als dienstplichtig soldaat naar – wat we toen noemden – Nederlands Indië gestuurd. Hij bleef er ruim drie jaar. Mijn vrouw en ik volgden lang daarna als toeristen zijn voetspoor. Djakarta, Soerabaja, Kediri. Een prachtige reis door een schitterend land. De mooiste reiservaring van ons leven.

Het lag voor de hand dat grote broer en wij onze ervaringen zouden vergelijken. Hij, de soldaat van toen. Wij, kritische toeristen anno 1996. Al gauw bleek dat de publieke discussie van toen niet echt zijn ding was. Evenals veel van zijn maten voelde hij zich tekortgedaan. Dat gevoel zou hij nooit kwijtraken. En dat wij Nederlanders niets te zoeken hadden in Indonesië was als opvatting niet aan hem besteed. Wij hebben het maar zo gelaten.

Zoveel jaar na dato heeft de geschiedenis een ander gezicht. Afgaande op wat we op televisie voorgeschoteld krijgen dan. Wie heeft er als scholier of student niet kennisgenomen van de dappere daden van verre voorvaderen? De trots op ons gezamenlijk verleden lag er in elk geschiedenisboek dik bovenop. Dat is nu even anders. Terecht natuurlijk. De zee- en andere helden uit onze schoolboekjes waren door de bank genomen niet van die lieverdjes. Het was in andere landen niet anders. Alle reden dus om de geschiedenis en delen ervan te herschrijven. En dat gebeurt.

Een ding valt daarbij op. Als er in het verleden met trots naar historische gebeurtenissen werd gekeken, kan er nu niet duidelijk genoeg afstand van worden genomen. Zo ontstond als vanzelfsprekend een nieuw soort geschiedschrijving. Daarbij is onze relatie ermee totaal veranderd. Holland en de Hollanders van enkele eeuwen geleden deugen niet meer. En de generatie anno 2023 vindt achteraf zelfs dat ze mede verantwoordelijk is voor de wandaden van verre voorgangers.

De nazaten van die voorouders, zij het in de Oost of in de West, hebben recht op excuses van Den Haag. Namens ons allemaal. Ook al hebben wij geen vuile handen gehaald bij onderdrukking, slavenhandel, schaamteloze verrijking en wat dies meer zij. Maar niks mee te maken, zo is nu het nationale motto. Wij dienen onze excuses aan te bieden. En dat hebben we bij monde van o.a. de koning en de premier dan ook gedaan.

Het gebeurde in de nasleep van de moderne beeldenstorm die in 2020 en eerder plotseling door het land raasde. Menig bronzen beeld werd in die politieke storm beroofd van zijn titel en zijn hoofd. De furie van de straat corrigeerde in redeloze woede de vaderlandse geschiedenis. Dat was in elk geval de bedoeling. En alsof het zo moest zijn, viel die storm samen met het verschijnen van de herziene Canon van de Nederlandse geschiedenis.

De toenmalige minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap vroeg al meer aandacht voor de lelijke kanten van de vaderlandse geschiedenis. Niks ervan, zei de Tweede Kamer. Een nieuwe kijk op het verleden, best. Maar we willen geen eenzijdige nadruk op wat er allemaal verkeerd was gegaan.

Een frisse blik op het verleden levert onvermijdelijk nieuwe inzichten op. Personen en gebeurtenissen van toen waren bij nader inzien minder belangrijk voor de samenleving dan we dachten. Zo kon het gebeuren dat Floris de Vijfde, Karel de Vijfde, de Grachtengordel, de kunstrichting De Stijl en – tot verrassing van velen – Willem Drees het veld moesten ruimen. Als liefhebber van geschiedenis, keek ik hier toch even van op.

'Vadertje Drees' is – beter gezegd, was – voor enkele naoorlogse generaties in ons land de icoon van de AOW. Of Karel de Vijfde in de nieuwe canon voortleeft of niet, zal velen worst wezen. Ze kennen de man immers niet. Maar Willem Drees. Dat is andere koek. Waarmee maar gezegd wil zijn, dat een nieuwe kijk op het verleden niet altijd meer inzicht verschaft.

Tot op zekere hoogte is dat naar mijn smaak wel gebeurd in het debat over de slavernij dat kortgeleden met zoveel passie op elke straathoek werd gevoerd. Dat onze voorouders bakken met geld verdienden aan de slavernij wisten we natuurlijk. Zo ging dat een paar eeuwen geleden nu eenmaal. Maar moeten we ons daar nu nog druk over maken, werd gevraagd. Nou, ik dacht van wel. Te lang werd het Nederlandse koloniale verleden doodgezwegen. 'Slavernij? Heb je niks leukers? Zoiets.

Er was een jubileum voor nodig, 150 jaar geleden einde slavernij, om de ongelofelijke werkelijkheid zichtbaar te maken. En daar slaagden de organisatoren van Keti koti – wie weet het nog: de ketenen zijn verbroken – wonderwel in. Als we zo terugkijken, doen we het verleden zeker recht.